Yıl sonu toplantısında kâr zarar tablosu masaya konur: şirket kârda. Genel müdür memnun görünür. Sonra finans sorumlusu söze girer: "Kâr var ama kasada karşılığı yok. Ay sonunda maaşları ve tedarikçi ödemelerini nasıl yapacağız, bilmiyorum."
İki rapor birbiriyle çelişmiyor, ikisi de doğru. Sorun, kâr ile nakdin aynı şey sanılması.
Birçok KOBİ'de tablo böyle: satışlar artıyor, ciro büyüyor, bilanço her yıl biraz daha iyi görünüyor. Ödeme günü geldiğinde ise para yok. Bunun sebebi çoğu zaman, kâr ile nakit arasındaki farkın hiçbir yerde izlenmemesi. Nakit; stok raflarında, müşterilerin çeklerinde ve vergi takviminde kaybolur.
Kâr bir görüştür, nakit bir gerçektir
Kâr zarar tablosundaki kâr, faaliyet kârı da net kâr da, tahakkuk esasına göre hesaplanır. Fatura kesildiği gün gelir yazılır; tahsilat 90 gün sonra gelse de kâr o gün görünür. Banka hesabı bu anlaşmayı tanımaz.
Büyüme bu farkı açar. Her yeni satış daha fazla stok ve daha uzun bir alacak demektir. Şirket ne kadar hızlı büyürse işletme sermayesi ihtiyacı o kadar artar. Finans literatüründe buna aşırı büyüme (overtrading) denir: satışlar artarken likidite erir.
Bir örnekle: 1,2 milyon TL faaliyet kârı, yarım milyon TL zarar
Aşağıdaki örnek varsayımsaldır. Rakamları kendi şirketinizinkilerle değiştirerek aynı hesabı birkaç dakikada yapabilirsiniz.
Varsayımlar:
- Aylık net satış: 1.000.000 TL (KDV hariç)
- Aylık toplam maliyet (satışların maliyeti ve faaliyet giderleri): 900.000 TL, yani faaliyet kâr marjı %10
- Ortalama tahsilat süresi: 90 gün
- Stok devir süresi: 45 gün
- Ortalama borç ödeme süresi: 30 gün
- Net işletme sermayesi ihtiyacının tamamı banka kredisiyle finanse ediliyor, kredi maliyeti yıllık %50
Adım 1: Faaliyet kârı
Aylık faaliyet kârı 1.000.000 − 900.000 = 100.000 TL. Yıllık 12 × 100.000 = 1,2 milyon TL faaliyet kârı. Kâr zarar tablosunda görünen rakam budur.
Adım 2: Ticari alacaklar
Ortalama tahsilat süresi 90 gün olduğu için, son üç ayın satışı her an tahsil edilmemiş durumdadır: 3 × 1.000.000 TL = 3.000.000 TL ticari alacak. Bu tutar gelir olarak kayda girmiş, ama nakde dönüşmemiştir.
Adım 3: Stoklar
Stok devir süresi 45 gün olduğu için, bir buçuk aylık maliyet tutarında stok tutulur. Stoklar maliyet bedeliyle ölçülür: 1,5 × 900.000 TL = 1.350.000 TL stok. Bu tutar satın alınmış, ama henüz satışa dönüşmemiştir.
Adım 4: Ticari borçlar
Ortalama borç ödeme süresi 30 gün olduğu için, şirket bir aylık maliyet tutarını tedarikçinin tanıdığı vade sayesinde finanse eder: 1 × 900.000 TL = 900.000 TL ticari borç. Bu tutar şirketin finansman ihtiyacını azaltır.
Adım 5: Net işletme sermayesi ihtiyacı
Ticari alacaklar + stoklar − ticari borçlar:
3.000.000 + 1.350.000 − 900.000 = 3.450.000 TL
Bu bir defalık bir harcama değildir. Şirket bu satış hacmi ve bu vadelerle çalıştığı sürece, yaklaşık 3,45 milyon TL kalıcı olarak ticari alacak ve stoklara bağlı kalır. Tahsil edilen her alacağın yerine yeni bir alacak, satılan her stoğun yerine yeni stok gelir.
Adım 6: Finansman gideri
Net işletme sermayesi ihtiyacı krediyle karşılandığı için, yıllık %50 faizle: 3.450.000 × 0,50 = yaklaşık 1,7 milyon TL finansman gideri.
Adım 7: Finansman gideri sonrası sonuç
1.200.000 TL faaliyet kârı − 1.725.000 TL finansman gideri = yaklaşık −525.000 TL.
Kalem |
Hesap |
Tutar |
Yıllık faaliyet kârı |
12 ay × 100.000 TL |
1,2 milyon TL |
Ticari alacaklar |
3 ay × 1.000.000 TL |
3,0 milyon TL |
Stoklar |
1,5 ay × 900.000 TL |
1,35 milyon TL |
Ticari borçlar |
1 ay × 900.000 TL |
−0,9 milyon TL |
Net işletme sermayesi ihtiyacı |
3,0 + 1,35 − 0,9 |
3,45 milyon TL |
Yıllık finansman gideri |
3,45 × %50 |
1,7 milyon TL |
Finansman gideri sonrası sonuç |
1,2 − 1,7 |
−0,5 milyon TL |
Aylık bazda bakıldığında: şirket ayda 100.000 TL faaliyet kârı elde ediyor, ama işletme sermayesini finanse etmek için ayda yaklaşık 144.000 TL finansman gideri ödüyor.
Kâr zarar tablosu bu eksiyi finansman gideri olarak gösterir. Ama nedenini, yani ticari alacak ve stoklara bağlanan tutarı göstermez. Yönetim "finansman maliyetleri arttı" der ve konu kapanır; asıl sebep olan 90 günlük tahsilat süresi konuşulmaz.
Not: Faaliyet kârı KDV hariç hesaplanır ve KDV'den etkilenmez. Ancak ticari alacaklar ve borçlar fatura tutarı üzerinden, yani KDV dahil izlenir. Vadeli satışta müşteriden henüz tahsil edilmemiş KDV, bir sonraki ay devlete beyan edilip ödenir. Bu nedenle gerçek finansman ihtiyacı, KDV hariç rakamlarla hesaplanan bu örnekteki tutardan daha yüksektir. Örnekte ayrıca toplam maliyetin tamamı stok ve ticari borç hesabına dahil edilerek hesap sadeleştirilmiştir.
Türkiye'de nakit yutan altı kalem
Kâr ile nakit arasındaki makas tek bir büyük hatayla değil, altı sessiz sızıntıyla açılır:
- Alacakların sessiz şişmesi. "Müşteriyi kaybetmeyelim, vadeyi 90 güne çıkaralım" cümlesi ciro raporunda başarı gibi görünür. Nakit takviminde ise üç aylık bir boşluktur. Vade uzatan her satış, müşteriye açılmış bir kredidir.
- Vadeli çek ve senet. Tahsilat çekle gelir ama çek, vade tarihinde nakit olur. Bankaya iskontoya verirseniz iskonto maliyetine katlanırsınız. Tedarikçiye ciro ederseniz nakit çıkışı yapmadan ödeme yaparsınız, ancak çek karşılıksız çıkarsa ciranta olarak sorumluluk size döner.
- Stok. Raftaki her ürün, satın alınmış ama henüz nakde dönmemiş paradır. Stok bilançoda bir varlık olarak görünür, ama finansman açısından bağlanmış kaynaktır. Bağlanan her lira, o dönem başka yerde kullanılamaz.
- KDV. Fatura kesildiğinde hesaplanan KDV doğar. Tahsilat 90 gün sonra gelse de beyan ve ödeme sonraki ay yapılır. Alışlardan indirilecek KDV bu yükü azaltır, ama vadeli satış yapan şirket yine de devlete parayı müşteriden almadan önce öder.
- Vergi, stopaj ve SGK takvimi. Maaş, SGK primi ve stopaj, tahsilat gelsin gelmesin kendi takvimine göre ödenir. Geçici vergi ve kurumlar vergisi ise tahakkuk esasına göre hesaplanan kâr üzerinden hesaplanır. Şirket, henüz tahsil etmediği kârın vergisini öder.
- Enflasyon, kur ve faiz. Geciken tahsilatın alım gücü her gün erir. Döviz üzerinden alım yapıp TL ile satan şirket kur farkı yaşar. Yüksek faiz ortamında ise vade boşluğunu krediyle kapatmak pahalıdır.
Bu kalemlerin hiçbiri kâr zarar tablosunda suçlu görünmez. Hepsi yalnızca nakit akışı takviminde kendini gösterir.
Finansman gideri bir sonuçtur
Yönetim toplantılarında sık duyulan bir cümle var: "Operasyonel kârlılığımız yerinde, sadece finansman giderleri yiyor." Rahatlatıcı ama eksik. KOBİ'lerde finansman giderinin önemli bir kısmı, işletme sermayesini krediyle finanse etmenin bedelidir. Yatırım kredisi veya kur farkı gibi başka nedenler de olabilir, ancak yukarıdaki örnekte olduğu gibi çoğu zaman kaynak vade boşluğudur.
Nakit çevrim süresi
Bu boşluğu ölçmenin en pratik yolu nakit çevrim süresidir: tedarikçiye yapılan ödemeden müşteriden tahsilata kadar geçen gün sayısı.
Nakit çevrim süresi = stok devir süresi + ortalama tahsilat süresi − ortalama borç ödeme süresi
Örnekteki şirket için: 45 + 90 − 30 = 105 gün.
Yani her satışta şirketin kaynağı 105 gün boyunca işletme sermayesine bağlı kalır. Bu süre boyunca bağlanan tutar, öz kaynakla ya da krediyle finanse edilmek zorundadır.
Tahsilat süresini 15 gün kısaltmanın etkisi
Ortalama tahsilat süresi 90 günden 75 güne indiğinde:
- Mevcut durum: 90 gün = 3 aylık satış → 3.000.000 TL ticari alacak
- Yeni durum: 75 gün = 2,5 aylık satış → 2.500.000 TL ticari alacak
- Fark: Ticari alacaklar 500.000 TL azalır ve bu tutar nakde döner
Net işletme sermayesi ihtiyacı aynı tutarda azalır, dolayısıyla 500.000 TL'lik krediye gerek kalmaz. Yıllık %50 faizle: 500.000 × 0,50 = 250.000 TL yıllık finansman gideri tasarrufu, yani ayda yaklaşık 21.000 TL.
Bu tutar, şirketin 1,2 milyon TL'lik yıllık faaliyet kârının yaklaşık beşte biri. Satış fiyatına ve maliyetlere dokunmadan, yalnızca tahsilat süresini kısaltarak elde ediliyor.
Aynı hesap stoklar için de geçerli. Stok devir süresini 45 günden 30 güne indirmek stok tutarını 1.350.000 TL'den 900.000 TL'ye düşürür (30 gün = 1 aylık maliyet: 1 × 900.000 TL). Aradaki 450.000 TL, %50 faizle yılda 225.000 TL finansman gideri tasarrufu demektir.
Üçüncü kaldıraç borç ödeme süresidir. Tedarikçiyle vadeyi uzatmak nakit çevrim süresini kısaltır, ama erken ödeme iskontosundan vazgeçmenin ve tedarikçi ilişkisinin maliyeti de hesaba katılmalıdır.
Nakit çevrim süresi tek ölçü değil. Faaliyet nakit akışı ve borç servis karşılama oranı gibi göstergelerle birlikte okunmalı. Ama KOBİ'de ilk bakılacak yerlerden biridir.
13 haftalık nakit tahmini
Nakit krizleri yılda değil, haftalarda patlar. Bu yüzden yıllık projeksiyonun yanında 13 haftalık hareketli nakit tahmini yaygın olarak kullanılır. Önümüzdeki üç ayın her haftası için beklenen tahsilatları (çek vadeleri dahil) ve ödemeleri (maaş, SGK, vergi, KDV, tedarikçi ödemeleri, verilen çeklerin vadeleri, kredi taksitleri) tek tabloda gösterir. Her hafta gerçekleşen rakamlarla güncellenir; tamamlanan hafta çıkarılır, sona yeni bir hafta eklenir. Böylece tablo her zaman önümüzdeki 13 haftayı gösterir.
Değeri öngörüden çok erken uyarıdadır. Gecikmesi muhtemel tahsilatlar işaretlendiğinde ödemeler buna göre planlanır, bankayla konuşmak için de zaman kalır. Nakit krizleri çoğu zaman sürpriz değildir; sadece görülmemiştir.
Bu takvim Excel'de başlayabilir. Ama şirket büyüdükçe banka hesapları, POS ve DBS tahsilatları, çek vadeleri ve ödeme planı ayrı yerlerde kalır. Finans ekibinin zamanı her hafta bu verileri toplamaya gider, kararlar da dünün verisiyle alınır.
Finteo bu noktada üç işi kolaylaştırır:
- Nakit görünümü: Tüm bankalardaki hesaplar tek ekranda görünür. "Bugün ne kadar paramız var?" sorusu tek bakışta cevaplanır.
- Tahsilat takibi: POS ve DBS tahsilatları aynı yerden izlenir.
- Finansal ajanda: Beklenen tahsilatlar ve planlanan ödemeler Excel yerine yazılım üzerinde tutulur. 13 haftalık nakit takvimi her hafta yeniden kurulmaz, güncellenir.
Kâr zarar tablosu geçmişi anlatır, nakit takvimi yarını yönetmenizi sağlar. Kâr–nakit makası, büyüyen şirketlerin çoğunun yaşadığı bir evredir. Bu evreyi krizle geçirmek zorunda değilsiniz.
Sizin şirketinizde en çok nakit yiyen kalem hangisi: alacak, stok, KDV, çek?