Marketlerde fiyatların yükseldiğini fark ettiğinizde aklınıza ilk ne gelir? Enflasyon, değil mi? İşte dünya ekonomisinin nabzını tutan bu enflasyon rakamları, ABD'den çıkıyor ve tüm dünyayı etkiliyor.
ABD Çalışma Bakanlığı tarafından açıklanan TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) ve ÜFE (Üretici Fiyat Endeksi) verileri, sadece Amerikalıları değil, tüm dünya yatırımcılarını ilgilendiriyor. Bu iki rakam, Fed'in faiz kararından dolar kuruna, altın fiyatlarından borsa endekslerine kadar her şeyi etkiliyor.
Peki bu enflasyon verileri tam olarak neyi ölçüyor? Birbirinden farkı ne? Ve yatırımcılar neden bu kadar önemsiyor? Gelin birlikte inceleyelim.
TÜFE, basitçe söylemek gerekirse, günlük hayatta karşılaştığımız fiyat değişimlerini ölçen bir gösterge. Marketten aldığınız ekmeğin, ödediğiniz kiranın, benzin fiyatlarının bir önceki aya göre ne kadar değiştiğini gösteren bir sayı.
Her ay ABD Çalışma Bakanlığı, ülke genelinde binlerce üründen oluşan bir "sepet" belirliyor. Bu sepetteki ürünlerin fiyatları düzenli olarak toplanıyor ve ortaya TÜFE çıkıyor. Veri genellikle her ayın 10-15'i arasında, Türkiye saati ile 15:30'da açıklanıyor.
Bu sepette neler var? Gıda, barınma, ulaşım, sağlık harcamaları, giyim, enerji... Kısacası günlük hayatta harcadığımız paranın gittiği her yer. İlginç olan şu: barınma maliyetleri (kira, ev sahipliği) sepetin neredeyse üçte birini oluşturuyor. Yani kira artışları, TÜFE'yi ciddi şekilde etkiliyor.
Bir de "çekirdek TÜFE" diye bir kavram var. Bu ne demek? Çekirdek TÜFE, gıda ve enerji fiyatlarını hesaba katmadan hesaplanan TÜFE. "Neden?" diye sorabilirsiniz. Çünkü gıda ve enerji fiyatları çok dalgalı. Bir ay petrol fiyatları fırlıyor, ertesi ay düşüyor. Kış aylarında doğalgaz pahalılaşıyor, yazın ucuzluyor.
Fed, uzun vadeli enflasyon trendini görmek istediği için çekirdek TÜFE'ye daha çok önem veriyor. Yani faiz kararlarında "çekirdek ne diyor?" sorusunun cevabı kritik.
ÜFE, üreticilerin bakış açısından enflasyonu ölçüyor. Yani bir fabrika çelik üretiyorsa, bu çeliği satarken aldığı fiyattaki değişimi gösteriyor. Üretim maliyetleri artıyor mu, düşüyor mu? ÜFE bize bunu söylüyor.
Neden önemli? Çünkü üretici maliyetleri bugün artarsa, bu birkaç ay içinde marketteki fiyatlara yansıyacak. Düşünün: Fabrika daha pahalı çelik üretiyor, bu çelikten yapılan arabaların fiyatı da yükselecek. İşte bu yüzden ÜFE, TÜFE için bir "erken uyarı sistemi" gibi.
ÜFE genellikle TÜFE'den 1-2 gün önce açıklanır. Yani her ayın ortasında önce ÜFE gelir (mesela 11'inde), sonra TÜFE (12'sinde). Yatırımcılar ÜFE'yi gördükten sonra, "TÜFE'de ne bekleyebiliriz?" diye tahmin yürütmeye başlarlar.
Basitçe söylemek gerekirse: ÜFE üreticinin cebinden çıkan parayı, TÜFE ise tüketicinin cebinden çıkan parayı ölçüyor.
ÜFE üretim aşamasındaki fiyatları takip ediyor. TÜFE ise rafta gördüğünüz son fiyatı. Aralarında genellikle 2-6 aylık bir zaman farkı var. Yani bugün ÜFE yükseliyorsa, birkaç ay sonra bunu markette hissetmeye başlayacaksınız demektir.
Bir örnek verelim: Petrol fiyatları yükseliyor. Bu önce rafineri maliyetlerini artırır (ÜFE yükselir). Sonra pompadaki benzin fiyatları artar (TÜFE yükselir). İşte bu gecikmeli etki yüzünden ÜFE'yi "öncü gösterge" olarak görüyoruz.
Yatırımcılar için ipucu: ÜFE hızlı yükseliyorken TÜFE henüz sakinse, bu yakında TÜFE'de de artış göreceğiniz anlamına gelebilir.
Her ikisi de her ay açıklanır ama farklı günlerde. ÜFE genellikle ayın 10-14'ü arasında bir gün gelir, TÜFE ise 1-2 gün sonra. Her ikisi de Türkiye saati ile 15:30'da açıklanır.
Önemli olan şu: Bu veriler bir önceki ayın durumunu gösteriyor. Yani Ekim ayında açıklanan veri, Eylül ayının enflasyonunu yansıtıyor.
Federal Rezerv'in temel hedeflerinden biri %2 enflasyon oranını korumak. TÜFE bu hedefe ulaşıp ulaşılmadığını gösteriyor. Enflasyon %2'nin üzerinde mi? O zaman Fed faiz artırabilir. Altında mı? Faiz indirim zamanı gelebilir.
Haziran 2022'yi hatırlıyor musunuz? TÜFE %9,1'e çıkmıştı. Fed ne yaptı? Faizleri hızla yükseltti. Peki 2023 sonunda enflasyon %3'lere düşünce? Fed faiz artırımlarını durdurdu.
İşte bu yüzden her TÜFE açıklaması öncesi piyasalarda büyük bir heyecan oluyor. Herkes tahmin yapıyor: "Acaba beklenenden yüksek mi çıkacak, düşük mü?"
Diyelim ki beklenti %3,0 ama açıklanan rakam %3,5 geldi. Piyasalar bunu nasıl okur?
Dolar: Güçlenir. Neden? Çünkü enflasyon yüksekse, Fed faiz artırabilir. Yüksek faiz, dolara talep artırır.
Altın: Genellikle düşer. Enflasyon yüksek olsa da, Fed'in faiz artırım ihtimali daha baskın gelir. Yüksek faizler altının cazibesini azaltır çünkü altın faiz getirmez.
Borsa: Düşme eğilimi gösterir. Şirketler için maliyetler artıyor, Fed sıkılaştırmaya gidebilir, bu da hisse senetlerini olumsuz etkiler.
Tahvil faizleri: Yükselir. Piyasa, Fed'in faiz artırımına hazırlanır.
Şimdi tersi senaryo: Beklenti %3,0 ama açıklanan %2,7. Bu kez ne olur?
Dolar: Zayıflar. Fed'in faiz artırım ihtimali azalır, bu da doların çekiciliğini düşürür.
Altın: Yükselir. Düşük enflasyon, faiz indirim beklentilerini artırır. Altın, düşük faiz ortamlarında parlayan bir varlık.
Borsa: Genellikle yükselir. Faiz indirim beklentileri, hisse senetleri için olumlu.
Tahvil faizleri: Düşer. Piyasa, Fed'in gevşemeye gidebileceğini fiyatlar.
Türkiye Piyasalarına Etkisi Ne Olur?
ABD'deki enflasyon verileri, Türkiye piyasalarını da dolaylı olarak etkiliyor.
TÜFE yüksek gelirse: Dolar/TL yükselir, çünkü dolar güçlenir. Gram altın fiyatları karışık bir seyir izler (dolar yükselir ama altın düşer, ikisi birbirini dengeleyebilir). BIST 100, genellikle baskı altında kalır.
TÜFE düşük gelirse: Dolar/TL düşer, dolar zayıflar. Gram altın fiyatları yükselir (hem dolar/TL hem de ons altın yükselir). BIST 100'de yükseliş görülebilir, küresel risk iştahı artar.
Türkiye gibi gelişmekte olan ülke yatırımcıları için önemli olan şu: Fed'in faiz politikası, küresel sermaye akışlarını belirliyor. Fed faiz artırırsa, sermaye ABD'ye kayar. İndirirse, gelişmekte olan ülkelere dönebilir.
ÜFE ile TÜFE Arasındaki Makas Ne Anlama Gelir?
Bazen ÜFE hızla yükselirken, TÜFE sakin kalabiliyor. Bu duruma "ÜFE-TÜFE makası" deniyor. Ne anlama geliyor?
Üretici maliyetleri artıyor ama şirketler bu artışı henüz tüketiciye yansıtamamış. Belki rekabet yoğun, belki talep zayıf. Ama er ya da geç, bu maliyet artışları raflara yansıyacak.
Tam tersi de olabilir: TÜFE yüksek ama ÜFE düşük. Bu sefer şirketler kar marjlarını artırıyor olabilir. Ya da ara maliyetler düşerken, nihai ürün fiyatları hâlâ yüksek seyrediyor.
Yatırımcılar bu makasa dikkat ediyor çünkü gelecekteki enflasyon trendi hakkında ipucu veriyor.
Yatırımcılar İçin Stratejiler
TÜFE ve ÜFE verileri açıklandığında ne yapmalısınız? İşte birkaç öneri:
Çekirdek TÜFE'ye odaklanın. Genel TÜFE petrol fiyatları yüzünden çok oynak olabilir. Fed'in gerçekten baktığı çekirdek TÜFE. O rakam beklentilerden sapıyorsa, Fed harekete geçebilir.
ÜFE'yi öncü gösterge olarak kullanın. ÜFE TÜFE'den önce açıklanıyor. Beklenenden yüksek bir ÜFE, ertesi gün TÜFE için de yüksek beklenti yaratır. Pozisyonlarınızı buna göre ayarlayabilirsiniz.
İlk 15 dakika çok volatil olabilir. Veri açıklandıktan sonra piyasalar hızla tepki verir. Dolar, altın, borsa... Her şey birkaç dakika içinde büyük dalgalanmalar gösterebilir. Panik yapmayın, biraz bekleyin. Bazen ilk tepki abartılı olur, sonra düzelir.
Fed'in yorumunu bekleyin. Sadece rakama bakmak yetmez. Fed yetkilileri veriyi nasıl yorumluyor? "Geçici bir artış" mı diyorlar, "kalıcı bir sorun" mu? Bu yorumlar, piyasalar için rakamın kendisinden daha önemli olabilir.
Uzun vadeli düşünün. Bir aylık TÜFE verisi, tek başına çok şey ifade etmez. Trend nedir? Son 3-6 ayda enflasyon nasıl hareket ediyor? Yükseliş mi, düşüş mü? Trend önemli.
Fed'in %2 Enflasyon Hedefi
Fed neden %2 enflasyon istiyor? Neden %0 değil, neden %5 değil?
%2, Fed'in ideal bulduğu bir denge noktası. Çok düşükse (mesela %0), ekonomi deflasyon riskiyle karşı karşıya kalır. Fiyatlar düşüyorsa, insanlar "beklerim, daha ucuzlar" der ve harcama yapmaz. Ekonomi durur.
Çok yüksekse (mesela %5-6), paranın değeri hızla erozye uğrar. Alım gücü düşer, belirsizlik artar.
%2, orta yol. Ekonomi büyümeye devam eder, ama kontrolsüz enflasyon da oluşmaz. Fed, TÜFE'yi bu hedefe yakın tutmaya çalışıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
TÜFE ile ÜFE aynı anda yüksek gelirse ne olur?
Bu, enflasyonist baskının hem üretici hem de tüketici tarafında olduğu anlamına gelir. Fed için ciddi bir alarm. Böyle durumlarda Fed genellikle faiz artırımına gider.
TÜFE düşük ama ÜFE yüksekse ne anlama gelir?
Üretici maliyetleri artıyor ama henüz tüketiciye yansımamış. Ya şirketler kar marjlarını kısıyor, ya da rekabet nedeniyle fiyat artıramıyorlar. Ama yakında TÜFE'de de artış görebilirsiniz.
Çekirdek TÜFE mi önemli, genel TÜFE mi?
Fed için çekirdek TÜFE daha önemli. Çünkü gıda ve enerji fiyatları çok volatil ve geçici etkenlerden etkileniyor. Uzun vadeli trend için çekirdek TÜFE'ye bakılır.
TÜFE açıklaması hangi saatte oluyor?
Türkiye saati ile genellikle 15:30'da. Her ayın 10-15'i arasında bir tarihte açıklanır. Kesin tarihi ekonomik takvimlerden kontrol edebilirsiniz.
Enflasyon yükseliyorsa altın yükselmez mi?
Klasik teoriye göre evet, enflasyon yükselirse altın da yükselir. Ama kısa vadede durum farklı olabilir. Eğer enflasyon yükseldiği için Fed faiz artırırsa, dolar güçlenir ve altın düşebilir. Uzun vadede enflasyon devam ederse, altın tekrar yükseliş trendine girebilir.
ÜFE ile TÜFE arasındaki gecikme ne kadar?
Genellikle 2-6 ay. Üretici maliyetleri bugün artarsa, birkaç ay içinde marketteki raflara yansır. Ama bu gecikme sektöre, ekonomik koşullara göre değişebilir.
Enflasyon Verileri Neden Bu Kadar Önemli?
TÜFE ve ÜFE, sadece rakamlar değil. Fed'in faiz kararlarını şekillendiren, dolar kurundan altın fiyatlarına, borsa endekslerinden tahvil faizlerine kadar her şeyi etkileyen kritik göstergeler.
Yatırımcılar için mesaj basit: Bu verileri takip edin. Sadece rakamı değil, trendi de izleyin. Fed'in yorumlarını dinleyin. Ve en önemlisi, paniğe kapılmadan, stratejik düşünerek hareket edin.
Her ayın ortasında açıklanan bu iki rakam, önümüzdeki aylar için piyasalara yön veriyor. Enflasyon yükseliyorsa hazırlıklı olun, Fed harekete geçebilir. Düşüyorsa rahat nefes alın, faiz indirimleri gelebilir.
Finteo olarak, piyasaları yakından takip ediyor, bu kritik verileri sizlerle paylaşıyoruz. Finteo Açık Bankacılık Portalı ile finansal verilerinizi tek bir yerden yönetin, yatırım kararlarınızı daha bilinçli alın.
Önemli Not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi içermez. Yatırım kararlarınızı vermeden önce profesyonel danışmanlık almanızı öneririz.
